Yöntem: Bilimsel bilgi üretmek üzere izlenen düzenli, sistemli yoldur. Bilimsel bilgileri elde etmek için yapılan çalışmalara bilimsel araştırmalar denir. Başlıca yöntemler şunlardır:

1. Gözlem: Kendiliğinden oluşan (dogal gözlem) veya araştırmacı tarafından bilinçli olarak oluşturulan (sistematik gözlem) davranışları ve olayları, belli bir amaç ve düzenle inceleme yöntemidir.

İçgözlem (İçebakış): Kişinin kendi kendini incele-mesidir. Bir uyarıcının organizmada yarattığı etkilerin yine kendince gözlenmesi ve aktarılmasına dayanır.

Deney, bir olayın sebebi hakkında yapılan geçici açıklamayı (varsayımı) gerçekleştirmek veya çürütmek amacıyla yapılan araştırmadır. Deneyde davranışlar neden-sonuç ilişkisi içinde incelenir. Üze-rinde araştırma yapılan hayvan veya insana denek adı verilir. Deneyde şartlar araştırmacı tarafından belirlenir.

Bir deneyde iki değişken vardır:

* Bağımsız Değişken: Araştırılan durum ya da olay üzerinde etkisi olup olmadığı incelenen değişkendir. Yani araştırıcının kontrolü altındaki değişkendir.

Diğer bir deyişle, neden sonuç ilişkisi içinde olayların oluşmasına yol açan, yani neden olan ve sonucu belirleyen değişkendir.

* Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olan, onun değiştirilmesiyle değişen değişkendir.

Diğer bir deyişle, araştırıcının denetimi altında bulunmayan, neden-sonuç ilişkisi içinde sonuç durumunda olan değişkendir.

* Ara Değişken: Bağımsız değişkenin dışında, sonucu etkileyebilen diğer değişkenlerdir.

Örnek 1 : Yazılı sınava bir hafta önce çalış-maya başlayan öğrencilerle, sınavdan bir gün önce çalışmaya başlayanların başarı düzeyleri araştırılıyor. Çalışmaya bir hafta önce başlayanların daha başarılı olduğu saptanmıştır.

* Ara değişken, öğrencilerin uyguladığı öğrenme yöntemi, öğrenilecek konu, öğrencinin psikolojik durumu, çalıştığı ortam vs. etkenlerdir.

Örnek 2: Ödüllendirmenin öğrencinin başarısı üzerinde etkisinin olup olmadığını belirlemek için deney yapılıyor. Sonuçta ödüllendirilen öğrencinin başarısının arttığı gözleniyor.

Bağımsız Değişken: Ödüllendirme

Bağımlı Değişken: Başarının artması.

Deney ve Kontrol Grupları

Bu gruplar çeşitli özellikler ( yaş, zeka, cinsi-yet, sınıf, bilgi, sosyal, ekonomik durum) açı sından birbirleriyle eşleştirilerek oluşturulur.

* Deney Grubu: Bağımsız değişkenin uygulandığı veya bağımsız değişkenin değiştirildiği gruba deney grubu denir.

* Kontrol Grubu: Şartlarında hiçbir değişiklik yapılmayan, deney grubuyla karşılaştırılmak istenen gruptur.

Örnek 1: Aydınlatmanın işçi verimini artırıp artırmadığını ortaya koymak için bir deney yapılıyor. Her yönden eşleşmiş iki işçi grubu alınır. Birinci grup işçilerin çalıştığı ortam aydınlatılıyor. İkinci grubun çalışma ortamına hiç dokunulmuyor. Deney sonucunda çalışma ortamı aydınlatılan birinci grubun verimliliğinin arttığı gözleniyor.

* Deney Grubu: Birinci grup, yani çalışma ortamı aydınlatılan gruptur.

* Kontrol Grubu: İkinci grup, yani çalışma ortamına hiç dokunulmayan gruptur.

* Bağımsız Değişken: Aydınlatma.

* Bağımlı Değişken: Verimin artması.

Örnek 2: Öğrencinin dersin işlenişinde etkin rol üstlendiği yöntemin başarı üzerindeki etkisi ince-leniyor. İşte bu yöntemin uygulandığı grup deney grubu, klasik (anlatım) yöntemin uygulandığı grup kontrol grubudur. Dersin işlenişi bağımsız değişken,Başarı artması bağımlı değişkendir.

3. Klinik Yöntem: Ruh sağlığı bozulması gibi özel hallerde özel kişilere uygulanan yöntemdir. Teşhis ve tedavi kliniklerde yapılır.

* Görüşme (Mülakat): Psikoloğun bir fertle doğrudan doğruya görüşmesidir. Kişilerin duygu, düşünce ve davranışlarını belirlemek için kişiyle yüzyüze konuşma metodudur.

* Biyografi: Nedenleri çok derinlere dayanan davranış nedenlerini belirlemek için insanın geçmiş yaşantısının, geçirdiği hastalakların, yaşadığı önemli olayların, okul, iş, evlilik durumlarının bilinmesi gerekir. İlgili diğer kişilerle de konuşarak sonuç değerlendirmesi yapılır. Buna biyografi denir.

* Olay (Vak’a) İncelemesi: Geçmiş yaşantıların ve tecrübelerin, özellikle çocukluk döneminde yaşanılan, nedeni bazen bilinmeyen veya açıklanamayan korkular, kaygılar, tiksintiler gibi psikolojik durumlar günlük davranışları etkiler. Çeşitli nedenlere dayanan davranış bozukluklarının nedenini bulmaya, düzeltmeye çalışan yöntemdir.

* Anket: Bir grubun bir konu hakkındaki duygu ve düşüncelerini belirlemek için hazırlanmış soru formla-rına denir. Örneğin, yeni çıkan bir dergi hakkındaki okuyucu düşüncelerini öğrenmek için bir anket uygulanabilir.

* Test: Tutum, yetenek, ilgi, beceri, zekâ, kişilik ölçmek üzere başvurulan ölçme aracıdır. Testler nitelikle-rine göre isim alırlar. (Zekâ testleri, kişilik testleri gibi).

Bir araştırmada elde edilen sonuçlar istatistiksel yöntemlerle karşılaştırılır.

5. Korelasyonel Yöntem: İki dizi puan ya da ölçüm arasındaki karşılıklı ilişkiye korelasyon denir.

- Şişman olmakla, başkalarına hakim olma eğilimi ilişkisi. (0)

- İçe dönüklükle sanatkarlık arasında korelasyon (bağıntı) var mıdır? (-)

* Pozitif Korelasyon (+): Aralarında ilişki bulunan verinin ya da değerin değişme yönleri aynı ise pozitif korelasyondan söz edilir.

* Negatif Korelasyon (-): İki değer veya veri arasındaki değişme ters yönde ise negatif korelasyondan söz edilir.

* Sıfır Korelasyon (0): İki değişken arasında hiçbir korelasyon olmadığı anlamına gelir.

- Boy ile ağırlık arasında pozitif, kendine güvenme ile hakim olma arasında negatif, cebir problemini çözme ile avcılık arasında sıfır korelasyon vardır.

-0.99, 0.8... 0.1, 0, -0.1...-0.8, -0.99 gibi

Buna göre:

0.9-0.8 yüksek korelasyon

0.4-0.6 orta korelasyon

0.2-0.3 düşük korelasyon